• font_admin
• February 7, 2026
• आनंदवनकुष्ठरोग निर्मूलननर्मदा बचाव आंदोलनपद्मविभूषण पुरस्कारप्रकाश आमटेबाबा आमटेबाबा आमटे पुण्यतिथीभारत जोडो अभियानभारतीय समाजसुधारकमहाराष्ट्र थोर व्यक्तीमुरलीधर देवीदास आमटेरॅमन मॅगसेसे पुरस्कारसमाजसेवक बाबा आमटे स्मृतिदिनसमाजसेवासामाजिक कार्यस्मृतिदिन

समाजसेवक बाबा आमटे स्मृतिदिन

समाजसेवक बाबा आमटे स्मृतिदिन हा महाराष्ट्रातील आणि संपूर्ण भारतातील एका महान समाजसुधारकाचे, मुरलीधर देवीदास आमटे यांचे स्मरण करण्याचा दिवस आहे. ९ फेब्रुवारी २००८ रोजी बाबा आमटे यांचे निधन झाले. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी, सामाजिक न्यायासाठी आणि पर्यावरण रक्षणासाठी समर्पित केले. त्यांचे कार्य केवळ सेवा नव्हते, तर ‘भीक नको, श्रम हवे’ या आत्मसन्मानाच्या तत्त्वावर आधारित क्रांती होती. हा स्मृतिदिन आम्हाला त्यांच्या अथक प्रयत्नांची आणि मानवतेच्या कार्याची आठवण करून देतो.

बाबा आमटे

पूर्ण नाव	मुरलीधर देवीदास आमटे
जन्म	२६ डिसेंबर १९१४
मृत्यू	९ फेब्रुवारी २००८
जीवनसाथी	साधना आमटे (‘ताई’)
कार्यक्षेत्र	कुष्ठरोग निर्मूलन, सामाजिक न्याय, पर्यावरण
पुरस्कार	पद्मविभूषण, रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार, गांधी शांतता पुरस्कार

बाबा आमटे: प्रारंभिक जीवन आणि सामाजिक कार्याची सुरुवात

मुरलीधर देवीदास आमटे यांचा जन्म २६ डिसेंबर १९१४ रोजी महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यात झाला. त्यांचे वडील जमीनदार होते, त्यामुळे त्यांचे बालपण सुखवस्तू वातावरणात गेले. त्यांनी कायद्याचे शिक्षण घेतले आणि त्यांनी वर्ध्यात वकिलीचा व्यवसाय सुरू केला. सुरुवातीला त्यांचा कल आरामदायी जीवनाकडे होता, परंतु त्यांच्या संवेदनशील स्वभावामुळे ते लवकरच भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीकडे आकर्षित झाले. त्यांनी महात्मा गांधींच्या आश्रमात काही काळ घालवला, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनाला नवी दिशा मिळाली. गांधीजींनी त्यांना ‘अभय साधक’ (Fearless Seeker) ही पदवी दिली होती. एका कुष्ठरोगग्रस्त व्यक्तीला पाहून त्यांच्या मनात सहानुभूती ऐवजी भय निर्माण झाले, आणि या भयावर विजय मिळवण्यासाठी त्यांनी आपले उर्वरित आयुष्य कुष्ठरोग्यांच्या सेवेसाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला. बाबा आमटे यांच्या जीवनप्रवासाचा हा टर्निंग पॉईंट त्यांच्या कार्याचा आधारस्तंभ ठरला.

आनंदवन: आश्रयस्थान ते स्वावलंबनाचे केंद्र

कुष्ठरोग हा त्यावेळी समाजात एक कलंक मानला जात असे, ज्यामुळे कुष्ठरोग्यांना त्यांच्या कुटुंबाकडूनही बहिष्कृत केले जात होते. बाबा आमटे यांनी ठरवले की या लोकांना केवळ उपचार नव्हे, तर आत्मसन्मानाचे जीवन देण्याची गरज आहे. १९४९ मध्ये त्यांनी वरोरा, चंद्रपूर येथे एका पडक्या जागेत कुष्ठरोग्यांसाठी ‘आनंदवन’ची स्थापना केली.

आनंदवन ही केवळ एक वसाहत नाही, तर स्वावलंबनाचा एक महामेरू आहे. येथे कुष्ठरोग्यांना उपचारासोबत शेती, हस्तकला आणि लहान उद्योगांमध्ये प्रशिक्षण दिले जाते. बाबा आमटे यांचा विश्वास होता की, ‘अपंगत्व हे क्षमता नसणे नव्हे तर संधी नसणे’ आहे. आनंदवनने या रोग्यांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण केला आणि त्यांना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात सामील होण्यास मदत केली.

सामाजिक समता आणि पर्यावरण संरक्षण

कुष्ठरोग्यांसाठी काम करण्यासोबतच बाबा आमटे यांनी इतर अनेक सामाजिक आणि पर्यावरणीय कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ महाराष्ट्रापुरता मर्यादित नव्हता, तर तो राष्ट्रीय स्तरावर पसरला होता.

नर्मदा बचाव आंदोलनात सहभाग

१९८० च्या दशकात, जेव्हा नर्मदा नदीवर मोठे धरण प्रकल्प प्रस्तावित झाले, तेव्हा त्यांनी मेधा पाटकर यांच्या नेतृत्वाखालील नर्मदा बचाव आंदोलनाला सक्रिय समर्थन दिले. वयाच्या ७० व्या वर्षी त्यांनी ‘मेधा’ नावाच्या बोटीतून नर्मदा नदीची परिक्रमा केली, ज्यामुळे या आंदोलनाला आंतरराष्ट्रीय लक्ष मिळाले. त्यांनी पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी आणि विस्थापित लोकांच्या हक्कांसाठी तीव्र लढा दिला.

त्यांच्या इतर महत्त्वपूर्ण कार्यांमध्ये ‘भारत जोडो’ (एक भारत जोडो अभियान) यात्रेचा समावेश आहे, जी त्यांनी १९८५ मध्ये तरुण पिढीमध्ये राष्ट्रीय एकात्मतेची भावना जागृत करण्यासाठी सुरू केली होती. पर्यावरण रक्षणावरील त्यांचे विचार आजही प्रेरणादायी आहेत. तसेच, त्यांनी दलित आणि आदिवासींच्या हक्कांसाठी देखील संघर्ष केला, ज्यामुळे त्यांना सर्वसमावेशक समाजसुधारक म्हणून ओळखले जाते.

बाबा आमटे यांच्या कार्याचा आणि स्मृतिदिनाचा वारसा

बाबा आमटे यांना त्यांच्या कार्यासाठी अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले, ज्यात पद्मविभूषण, रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार आणि गांधी शांतता पुरस्कार यांचा समावेश आहे. हे पुरस्कार त्यांच्या निःस्वार्थ सेवेची आणि त्यागाची साक्ष देतात. त्यांचे कार्य आता त्यांची मुले डॉ. प्रकाश आमटे आणि डॉ. विकास आमटे तसेच त्यांची तिसरी पिढी पुढे नेत आहे. डॉ. प्रकाश आमटे हे गडचिरोली येथे ‘लोक बिरादरी प्रकल्प’ चालवत आहेत, जो आदिवासींच्या जीवनात सुधारणा घडवून आणत आहे.

स्मृतिदिनाचे महत्त्व आणि प्रेरणा

९ फेब्रुवारी रोजी, समाजसेवक बाबा आमटे स्मृतिदिन साजरा करताना, आपण केवळ एका व्यक्तीला श्रद्धांजली देत नाही, तर त्यांच्या ‘माणुसकी’च्या मूल्यांना उजाळा देतो. या दिवशी आनंदवन आणि त्यांच्याशी संबंधित संस्थांमध्ये विशेष प्रार्थना सभा, श्रमदान शिबिरे आणि त्यांच्या जीवनकार्यावर आधारित व्याख्याने आयोजित केली जातात. या निमित्ताने, आपण समाजातील दुर्बळ घटकांना मदत करण्यासाठी आणि आपल्या सभोवतालच्या जगात सकारात्मक बदल घडवण्यासाठी प्रेरित होतो. बाबा आमटे यांनी आपल्याला शिकवले की, ‘सर्वात मोठा धर्म म्हणजे निःस्वार्थ सेवा.’ त्यांच्या कार्याचा वारसा पुढे चालवणे, हेच त्यांना खरे अभिवादन आहे.

निष्कर्ष

बाबा आमटे यांनी जगाला दाखवून दिले की, प्रेम आणि दृढनिश्चयाच्या बळावर कोणतीही गोष्ट अशक्य नाही. त्यांनी कुष्ठरोग्यांसाठी केवळ घरच नाही बांधले, तर त्यांना सन्मानाचे जीवन दिले. समाजसेवक बाबा आमटे स्मृतिदिन हा दिवस आपल्याला त्यांच्या महान कार्याची आठवण करून देतो आणि आपल्याला सामाजिक जबाबदारीची जाणीव करून देतो. त्यांच्या प्रेरणेतून, आपणही समाजासाठी योगदान देण्याची आणि ‘आनंदवन’चे तत्त्वज्ञान आपल्या जीवनात उतरवण्याची प्रतिज्ञा करूया.