• font_admin
• February 7, 2026
• ८ फेब्रुवारीDr Zakir HussainKhuda HafizRashtrapatiZakir Hussain Birth Anniversaryजामिया मिलिया इस्लामियाझाकीर हुसेनडॉ. झाकीर हुसेन जयंतीभारतरत्नभारताचे तिसरे राष्ट्रपतीभारतीय शिक्षाराजकीय नेतेराष्ट्रपति जयंतीशिक्षणतज्ज्ञ

डॉ. झाकीर हुसेन जयंती

माहितीपट: डॉ. झाकीर हुसेन

पूर्ण नाव	झाकीर हुसेन खान
जन्म	८ फेब्रुवारी १८९७, हैदराबाद
मृत्यू	३ मे १९६९, नवी दिल्ली
पद	भारताचे तिसरे राष्ट्रपती (१९६७–१९६९)
शिक्षणतज्ज्ञ म्हणून भूमिका	जामिया मिलिया इस्लामिया विद्यापीठाचे संस्थापक
पुरस्कार	पद्मविभूषण (१९५४), भारतरत्न (१९६३)

डॉ. झाकीर हुसेन जयंती: एक महान शिक्षणतज्ज्ञ आणि राष्ट्रपतींना विनम्र अभिवादन

डॉ. झाकीर हुसेन जयंती दरवर्षी ८ फेब्रुवारी रोजी साजरी केली जाते. या दिवशी भारताचे तिसरे राष्ट्रपती, महान स्वातंत्र्यसैनिक आणि दूरदृष्टीचे शिक्षणतज्ज्ञ डॉ. झाकीर हुसेन यांच्या जीवन कार्याचे आणि भारतीय प्रजासत्ताकाला दिलेल्या योगदानाचे स्मरण केले जाते. डॉ. हुसेन यांनी देशाच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि राजकीय विकासासाठी दिलेले अमूल्य योगदान चिरस्मरणीय आहे. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे भारतातील शिक्षण क्षेत्राला नवी दिशा मिळाली.

डॉ. झाकीर हुसेन यांचा जन्म १८९७ मध्ये हैदराबाद येथे झाला. ते फक्त राष्ट्रपती नव्हते, तर त्यांनी जामिया मिलिया इस्लामियासारख्या महत्त्वपूर्ण शैक्षणिक संस्थांच्या स्थापनेत निर्णायक भूमिका बजावली, ज्याने राष्ट्रीय शिक्षणाच्या तत्त्वज्ञानाला मूर्त रूप दिले.

डॉ. झाकीर हुसेन: प्रारंभिक जीवन आणि शैक्षणिक प्रवास

झाकीर हुसेन यांचे बालपण हैदराबाद आणि उत्तर प्रदेशातील इटावा येथे गेले. त्यांच्या वडिलांचे छत्र लवकरच हरपल्यामुळे त्यांचे प्रारंभिक शिक्षण खडतर परिस्थितीत झाले. अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठातून पदवी प्राप्त केल्यानंतर, त्यांनी पुढील शिक्षणासाठी जर्मनीचा प्रवास केला आणि बर्लिन विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात डॉक्टरेट (Ph.D.) मिळवली. याच काळात, शिक्षण आणि राष्ट्र उभारणीबद्दलची त्यांची तळमळ अधिक तीव्र झाली.

शिक्षण क्षेत्रातील ऐतिहासिक योगदान

झाकीर हुसेन यांनी केवळ २३ वर्षांचे असतानाच देशासाठी मोठे स्वप्न पाहिले. १९२० मध्ये, ब्रिटिश राजवटीच्या विरोधात असहकार चळवळ जोमात असताना, त्यांनी काही सहकाऱ्यांच्या मदतीने जामिया मिलिया इस्लामिया विद्यापीठाची स्थापना केली. हा महात्मा गांधींच्या ‘नई तालीम’ (New Education) संकल्पनेवर आधारित होता. या संस्थेच्या उभारणीत त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले.

• ते सुरुवातीला जामियामध्ये प्राध्यापक होते आणि नंतर १९२६ मध्ये ते उप-कुलगुरू बनले.
• त्यांनी जामिया मिलिया इस्लामियाला स्वदेशी आणि राष्ट्रीय शिक्षणाचे केंद्र बनवले.
• ते बेसिक एज्युकेशनच्या (बुनियादी शिक्षण) वर्धा योजनेचे प्रमुख पुरस्कर्ते होते.

शैक्षणिक क्षेत्रात डॉ. हुसेन यांचे कार्य किती महत्त्वाचे होते हे पाहण्यासाठी, आम्ही वाचकांना डॉ. झाकीर हुसेन यांचा विकिपीडिया लेख वाचण्याची शिफारस करतो.

राजकीय कारकीर्द आणि सर्वोच्च पद

शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण काम केल्यानंतर, डॉ. झाकीर हुसेन यांनी देशाच्या राजकीय क्षेत्रातही आपले ठसे उमटवले.

बिहारचे राज्यपाल (Governor of Bihar)

१९५७ ते १९६२ या काळात त्यांनी बिहारचे राज्यपाल म्हणून कार्यभार सांभाळला. त्यांच्या कार्यकाळात, राज्याच्या शैक्षणिक सुधारणांना गती मिळाली.

उप-राष्ट्रपती आणि राष्ट्रपती म्हणून कार्य

१९६२ मध्ये त्यांची भारताचे उप-राष्ट्रपती म्हणून निवड झाली. त्यानंतर, १९६७ मध्ये ते भारताचे तिसरे राष्ट्रपती बनले. भारताच्या सर्वोच्च पदावर पोहोचणारे ते पहिले मुस्लिम व्यक्ती होते. आपल्या राष्ट्रपतीपदाच्या भाषणात त्यांनी ‘राष्ट्र हे माझे घर आहे आणि येथील लोक हे माझे कुटुंब आहेत’ असे म्हटले होते, जे त्यांचे देशाप्रती असलेले समर्पण दर्शवते.

राष्ट्रपती म्हणून त्यांचा कार्यकाळ केवळ दोन वर्षांचा होता, कारण १९६९ मध्ये कार्यकाळात असतानाच त्यांचे निधन झाले. ते आपल्या पदावर असताना निधन झालेले पहिले भारतीय राष्ट्रपती होते. त्यांच्या निधनामुळे भारतीय राजकारणात मोठी पोकळी निर्माण झाली.

अधिक माहितीसाठी, वाचकांनी ब्रिटीनिकावरील लेख तपासू शकता, जिथे त्यांच्या राजकीय आणि शैक्षणिक जीवनाचा विस्तृत उल्लेख आहे.

डॉ. झाकीर हुसेन यांच्या कार्याचे महत्त्व आणि सन्मान

डॉ. झाकीर हुसेन यांना त्यांच्या उत्कृष्ट कार्याबद्दल अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. १९५४ मध्ये त्यांना पद्मविभूषण आणि १९६३ मध्ये त्यांना देशातील सर्वोच्च नागरी सन्मान असलेल्या ‘भारतरत्न’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

आधुनिक शिक्षण प्रणालीतील स्थान

डॉ. हुसेन यांनी नेहमीच शिक्षणाला राष्ट्रीय विकासाची गुरुकिल्ली मानली. त्यांनी शिक्षणाच्या माध्यमातून राष्ट्रीय एकता आणि धर्मनिरपेक्षता वाढवण्यावर भर दिला. आजच्या भारतातील महान शिक्षणतज्ज्ञ यांच्या यादीत त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते, कारण त्यांनी केवळ सिद्धांत मांडले नाहीत, तर जामिया मिलिया इस्लामियाच्या रूपाने एक कार्यक्षम मॉडेल उभे केले.

त्यांचे साधे व्यक्तिमत्व, विद्वत्ता आणि कर्तव्यनिष्ठेमुळे ते आजही अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्रोत आहेत. त्यांची जयंती ही केवळ त्यांना आदरांजली वाहण्याची संधी नाही, तर त्यांच्या राष्ट्रीय एकात्मतेच्या आणि शिक्षण सुधारणेच्या आदर्शांचे पालन करण्याची प्रतिज्ञा करण्याची वेळ आहे.

उपसंहार

डॉ. झाकीर हुसेन जयंती निमित्त, आम्ही या महान नेत्याला विनम्र अभिवादन करतो, ज्यांनी आपले जीवन निःस्वार्थपणे राष्ट्राच्या सेवेत समर्पित केले. त्यांचे विचार आणि कार्य आजही आपल्या देशाला योग्य दिशा दाखवत आहेत. त्यांच्या योगदानाचे स्मरण करताना, आपण भारतीय राष्ट्रपती परंपरा आणि शिक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या दूरदृष्टीचे महत्त्व समजून घेतले पाहिजे.