• font_admin
• February 28, 2026
• आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयआरोग्य जागरूकताआरोग्य सुरक्षाजागतिक आरोग्य संघटनापल्स पोलिओ मोहीमपोलिओपोलिओ निर्मूलनपोलिओ रविवारपोलिओ लसीकरणबाल आरोग्यबालकांना पोलिओ डोसभारत पोलिओमुक्तभारताची आरोग्य मोहीमराष्ट्रीय पल्स पोलिओलसीकरणविकलांगता प्रतिबंधसंसर्गजन्य रोगसार्वजनिक आरोग्य

राष्ट्रीय पल्स पोलिओ

राष्ट्रीय पल्स पोलिओ मोहीम ही भारताच्या सार्वजनिक आरोग्य इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे, जी देशातील प्रत्येक मुलाला पोलिओ या गंभीर आजारापासून वाचवण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती. भारत सरकारने १९९५ मध्ये सुरू केलेली ही मोहीम ५ वर्षांखालील प्रत्येक बालकाला पोलिओ लसीचे दोन थेंब देण्याचे सुनिश्चित करते. या मोहिमेमुळे भारत २००९ पासून पोलिओमुक्त होण्याच्या दिशेने वाटचाल करत असून, २०१४ मध्ये जागतिक आरोग्य संघटनेने भारताला पोलिओमुक्त राष्ट्र म्हणून घोषित केले, हे या मोहिमेचे मोठे यश आहे.

पोलिओ आणि त्याचा इतिहास

पोलिओमायलिटिस, ज्याला सामान्यतः पोलिओ म्हणून ओळखले जाते, हा एक अत्यंत संसर्गजन्य विषाणूजन्य रोग आहे जो मज्जासंस्थेवर हल्ला करतो आणि काही प्रकरणांमध्ये कायमचा अर्धांगवायू किंवा मृत्यू देखील होऊ शकतो. विशेषतः ५ वर्षांखालील मुलांना या रोगाचा जास्त धोका असतो. विसाव्या शतकात पोलिओने जगभरात लाखो लोकांना प्रभावित केले, ज्यामुळे अनेक मुले अपंग झाली. या रोकावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी जगभरात अनेक संशोधन आणि मोहिमा हाती घेण्यात आल्या.

जागतिक पोलिओ निर्मूलन प्रयत्न

१९८८ मध्ये जागतिक आरोग्य संघटना (WHO) आणि इतर आंतरराष्ट्रीय भागीदारांनी जागतिक पोलिओ निर्मूलन उपक्रम (Global Polio Eradication Initiative – GPEI) सुरू केला. या उपक्रमाचा उद्देश जगभरातून पोलिओचे पूर्णपणे निर्मूलन करणे हा होता. लसीकरणाच्या माध्यमातून पोलिओवर नियंत्रण मिळवता येते हे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झाल्यामुळे, लसीकरण मोहिमांना प्रचंड गती मिळाली.

पोलिओविषयी अधिक माहितीसाठी, आपण विकिपीडिया ला भेट देऊ शकता.

भारतातील राष्ट्रीय पल्स पोलिओ मोहिमेची यशोगाथा

भारतामध्ये पोलिओचे प्रमाण खूप मोठे होते. दरवर्षी हजारो मुले या रोगामुळे अपंग होत होती. या गंभीर परिस्थितीवर मात करण्यासाठी भारत सरकारने १९९५ मध्ये राष्ट्रीय पल्स पोलिओ मोहीम सुरू केली. या मोहिमेअंतर्गत, ‘पोलिओ रविवार’ (Polio Sunday) आयोजित करून, आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी घरोघरी जाऊन लाखो मुलांना पोलिओचे थेंब पाजले.

मोहिमेची अंमलबजावणी आणि आव्हाने

या मोहिमेची अंमलबजावणी अत्यंत सुनियोजितपणे करण्यात आली. यात आरोग्य कर्मचारी, आशा वर्कर, अंगणवाडी सेविका आणि हजारो स्वयंसेवकांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. दुर्गम भागांमध्ये आणि झोपडपट्ट्यांमध्ये पोहोचणे हे मोठे आव्हान होते, परंतु दृढनिश्चयाने ते पार पाडले गेले. धार्मिक आणि सामाजिक अडथळे, तसेच लसीकरणाबद्दलची गैरसमज दूर करण्यासाठी व्यापक जनजागृती मोहीम राबवण्यात आली. या प्रयत्नांमुळे हळूहळू लसीकरणाचे प्रमाण वाढले आणि पोलिओच्या घटनांमध्ये लक्षणीय घट झाली.

२००९ नंतर भारतामध्ये पोलिओचा एकही नवीन रुग्ण आढळला नाही. त्यानंतर तीन वर्षे नवीन रुग्ण न आढळल्यामुळे, जागतिक आरोग्य संघटनेने २४ मार्च २०१४ रोजी भारताला पोलिओमुक्त राष्ट्र म्हणून घोषित केले. हा भारताच्या सार्वजनिक आरोग्याच्या इतिहासातील एक ऐतिहासिक क्षण होता आणि राष्ट्रीय पल्स पोलिओ मोहिमेच्या यशाचा तो पुरावा होता. पोलिओच्या जागतिक स्थितीबद्दल अधिक जाणून घेण्यासाठी ब्रिटानिका चा संदर्भ घ्या.

पोलिओ निर्मूलनाचे महत्त्व आणि भविष्यातील जबाबदारी

पोलिओ निर्मूलनामुळे लाखो मुलांना अपंगत्वापासून वाचवून त्यांना निरोगी आणि सक्रिय जीवन जगण्याची संधी मिळाली आहे. हे केवळ मुलांच्या आरोग्यासाठीच नव्हे, तर देशाच्या सामाजिक आणि आर्थिक विकासासाठीही महत्त्वाचे आहे. पोलिओमुळे येणारे अपंगत्व कुटुंबांवर आणि आरोग्य यंत्रणेवर मोठा ताण निर्माण करते. पोलिओमुक्त भारत हे देशाच्या दृढ राजकीय इच्छाशक्तीचे आणि जनसहभागाचे प्रतीक आहे.

सतत सतर्कता आणि लसीकरण

भारत पोलिओमुक्त झाला असला तरी, शेजारील काही देशांमध्ये अजूनही पोलिओचा धोका असल्याने, भारताला कायम सतर्क राहावे लागते. पोलिओचा विषाणू इतर देशांतून पुन्हा भारतात येऊ नये यासाठी लसीकरण मोहीम अजूनही सुरू ठेवणे आवश्यक आहे. म्हणूनच, ‘राष्ट्रीय पल्स पोलिओ’ मोहिमेअंतर्गत ठराविक अंतराने ५ वर्षांखालील मुलांना पोलिओचे डोस देणे सुरूच आहे. पालकांनी आपल्या मुलांना नियमितपणे पोलिओचे थेंब पाजणे हे त्यांचे आणि समाजाचे कर्तव्य आहे.

या मोहिमेमुळे इतर बाल आरोग्य उपक्रम (Child Health Initiatives) राबवण्यासही प्रेरणा मिळाली आहे. सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील या यशातून अनेक सकारात्मक बदल घडले आहेत. सार्वजनिक आरोग्य सेवा (Public Health Services) बळकट करण्यासाठी हे एक उत्तम उदाहरण आहे.

निष्कर्ष

राष्ट्रीय पल्स पोलिओ मोहीम ही भारताच्या सामूहिक प्रयत्नांची आणि यशाची एक प्रेरणादायी गाथा आहे. पोलिओमुक्त भारत हे केवळ एक स्वप्न नव्हते, तर ते कठोर परिश्रम, समर्पण आणि जनसहभागातून साकार झालेले वास्तव आहे. या यशाचे श्रेय आरोग्य कर्मचारी, स्वयंसेवक, सरकार आणि विशेषतः प्रत्येक पालकाला जाते, ज्यांनी आपल्या मुलांना पोलिओचे थेंब पाजून या मोहिमेला यशस्वी केले. भविष्यातही आपले राष्ट्र पोलिओमुक्त राहावे यासाठी आपण सर्वांनी आपली जबाबदारी पार पाडत राहिले पाहिजे.