• font_admin
• February 10, 2026
• २७ फेब्रुवारीHSRAआझादआझाद पार्ककाकोरी कांडक्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद स्मृतिदिनक्रांतिसूर्यचंद्रशेखरचंद्रशेखर आझाददेशभक्तबलिदानभारतीय क्रांतीकारकभारतीय स्वातंत्र्यलढाविनम्र अभिवादनशहीदस्मृतिदिन

क्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद स्मृतिदिन

चंद्रशेखर आझाद (Chandrashekhar Azad)

पूर्ण नाव	चंद्रशेखर सीताराम तिवारी
जन्म	२३ जुलै १९०६
जन्म ठिकाण	भाभरा (मध्य प्रदेश)
मृत्यू (स्मृतिदिन)	२७ फेब्रुवारी १९३१
मृत्यू ठिकाण	अल्फ्रेड पार्क, अलाहाबाद (प्रयागराज)
संघटना	हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA)
प्रसिद्ध	काकोरी ट्रेन लूट, सॉन्डर्सची हत्या

क्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद स्मृतिदिन हा भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील एका धगधगत्या ज्वालामुखीच्या बलिदानाची आठवण करून देणारा दिवस आहे. २७ फेब्रुवारी १९३१ रोजी, प्रयागराज (अलाहाबाद) येथील अल्फ्रेड पार्क (आता आझाद पार्क) येथे त्यांनी देशासाठी स्वतःच्या प्राणांची आहुती दिली. चंद्रशेखर आझाद यांचे शौर्य, निडरता आणि पराकोटीची देशभक्ती यामुळे त्यांचे नाव भारतीय क्रांतीच्या इतिहासात अजरामर झाले आहे.

आझाद हे केवळ एक क्रांतीकारक नव्हते; तर ते युवकांसाठी प्रेरणास्रोत होते. त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या अहिंसेच्या मार्गापेक्षा सशस्त्र क्रांतीचा मार्ग स्वीकारला आणि देशाला ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त करण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले.

चंद्रशेखर आझाद यांचे प्रारंभिक जीवन

चंद्रशेखर आझाद यांचा जन्म २३ जुलै १९०६ रोजी मध्य प्रदेशातील भाभरा (आता अलीराजपूर जिल्ह्यात) येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव चंद्रशेखर सीताराम तिवारी होते. त्यांचे वडील पंडित सीताराम तिवारी हे उत्तर प्रदेशातील उन्नाव येथील रहिवासी होते. अत्यंत सामान्य कुटुंबात जन्मलेल्या आझादांच्या मनात लहानपणापासूनच अन्यायाविरुद्ध लढण्याची तीव्र भावना होती. त्यांचे शिक्षण काशी (वाराणसी) येथे झाले, जिथे त्यांना संस्कृत शिकण्याची इच्छा होती, परंतु देशातील राजकीय वातावरणामुळे त्यांची दिशा बदलली.

१५ व्या वर्षी क्रांतीच्या मार्गावर

ज्यावेळी आझाद फक्त १५ वर्षांचे होते, तेव्हा त्यांनी असहकार आंदोलनात सक्रिय सहभाग घेतला. ब्रिटिशांविरुद्धच्या एका आंदोलनादरम्यान त्यांना अटक करण्यात आली. जेव्हा न्यायाधीशांनी त्यांचे नाव विचारले, तेव्हा त्यांनी निर्भीडपणे उत्तर दिले, “माझे नाव आझाद (स्वतंत्र) आहे, माझ्या वडिलांचे नाव स्वातंत्र्य आहे आणि माझे घर तुरुंग आहे.” त्यांच्या या उत्तरामुळेच त्यांचे ‘आझाद’ हे टोपणनाव रूढ झाले आणि पुढे ते क्रांतीच्या इतिहासातील एक महान व्यक्तिमत्त्व बनले.

हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) आणि भूमिका

असहकार आंदोलन थांबल्यानंतर, आझाद अहिंसेच्या मार्गापासून दूर झाले आणि सशस्त्र क्रांतीकडे वळले. ते हिंदुस्थान रिपब्लिकन असोसिएशनचे (HRA) संस्थापक सदस्य रामप्रसाद बिस्मिल यांच्या संपर्कात आले आणि लवकरच HRA चे सक्रिय सदस्य बनले. 1925 मधील ‘काकोरी ट्रेन लूट’ (Kakori Train Action) मध्ये आझाद यांनी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली. या घटनेनंतर, जेव्हा अनेक प्रमुख क्रांतीकारकांना पकडण्यात आले, तेव्हा आझाद भूमिगत झाले.

रामप्रसाद बिस्मिल, अशफाकउल्ला खान आणि इतर क्रांतीकारकांना फाशी दिल्यानंतर, आझाद यांनी एचआरएची पुनर्बांधणी केली. १९२८ मध्ये, त्यांनी भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरु यांच्या साथीने दिल्लीतील फिरोजशाह कोटला येथे एचआरएचे नाव बदलून हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) केले. आझाद हे एचएसआरएचे मुख्य सैन्य प्रमुख बनले आणि त्यांनी पुढील क्रांतीकारी कारवायांचे नेतृत्व केले. याच काळात त्यांनी भगतसिंग आणि सुखदेव यांचे कार्य अधिक प्रभावीपणे पुढे नेले.

त्यांचे एक मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे, संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला आव्हान देणे आणि भारतीय युवकांना संघटित करून सशस्त्र क्रांतीसाठी तयार करणे हे होते. यामुळे, त्यांनी अनेक गुप्त ठिकाणे बदलून आपली रणनीती आखली. अधिक माहितीसाठी, आपण भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास तपासू शकता.

अल्फ्रेड पार्कची अंतिम लढाई (२७ फेब्रुवारी १९३१)

२७ फेब्रुवारी १९३१ हा दिवस भारतीय क्रांतीच्या इतिहासातील अत्यंत दुःखद परंतु शौर्याचा दिवस आहे. अलाहाबाद (प्रयागराज) येथील अल्फ्रेड पार्क (Alfred Park) मध्ये ते सुखदेव राज यांच्याशी भेटले होते. ब्रिटिशांना त्यांच्या उपस्थितीची माहिती मिळाली. आझाद यांना ब्रिटिश पोलिसांनी चारी बाजूने वेढले.

आझाद यांनी शेवटच्या श्वासापर्यंत लढण्याचा निश्चय केला. त्यांनी पोलिसांच्या मोठ्या तुकडीशी एकट्याने सामना केला. त्यांनी अनेक पोलिसांना जखमी केले आणि सुखदेव राज यांना सुरक्षित बाहेर पडण्यास मदत केली. जेव्हा त्यांच्या बंदुकीत फक्त एकच गोळी शिल्लक राहिली, तेव्हा त्यांनी ब्रिटिशांच्या हाती जिवंत न लागण्याचा आपला संकल्प पूर्ण केला. ‘आझाद’ म्हणून जगलेला हा क्रांतीकारक, ‘आझाद’ म्हणूनच शहीद झाला. त्यांनी ती शेवटची गोळी स्वतःवर चालवली.

आजही २७ फेब्रुवारी रोजी भारतीय क्रांतीकारकांचा इतिहास वाचताना आझाद यांच्या बलिदानाचे स्मरण होते. त्यांचे हे बलिदान भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील सर्वात महान त्याग मानले जाते. या शौर्यकथेमुळे त्यांच्या नावावर उद्यानाचे नाव ‘आझाद पार्क’ असे ठेवण्यात आले.

स्मृतिदिनाचे महत्त्व आणि प्रेरणा

क्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद स्मृतिदिन हा केवळ त्यांना आदरांजली वाहण्याचा दिवस नाही, तर त्यांच्या विचारांना आणि शौर्याला उजाळा देण्याचा दिवस आहे. त्यांच्या बलिदानातून आजही भारतीय तरुणांना प्रेरणा मिळते की, देशासाठी सर्वोच्च त्याग करणे हेच सर्वात मोठे कर्तव्य आहे. आजच्या काळात, त्यांचे विचार राष्ट्रीय एकता, प्रामाणिकपणा आणि देशासाठी निःस्वार्थ सेवा करण्याची प्रेरणा देतात. अनेक शिक्षण संस्था आणि सामाजिक गट या दिवशी विशेष कार्यक्रमांचे आयोजन करतात.

आपण चंद्रशेखर आझाद यांच्या जीवनपटाबद्दल अधिक माहिती Wikipedia वर वाचू शकता.

निष्कर्ष

चंद्रशेखर आझाद हे भारतीय इतिहासातील एक असे तेजस्वी तारांगण आहेत, ज्यांनी आपल्या आयुष्याच्या छोट्या काळात देशासाठी मोठे कार्य केले. त्यांचे समर्पण आणि बलिदान प्रत्येक भारतीयाला अभिमान वाटायला लावणारे आहे. क्रांतिकारक चंद्रशेखर आझाद स्मृतिदिन हा त्यांच्या महानतेला सलाम करण्याचा आणि त्यांच्या आदर्शांवर चालण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. या महान देशभक्तास विनम्र अभिवादन!