• font_admin
• January 24, 2026
• 25 जानेवारीHindu Ladies Social ClubIndian Women EmpowermentMaharashtra Social ReformersRamabai RanadeRamabai Ranade Birth AnniversarySeva Sadanकिंग बॅनरन्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडेभारतीय इतिहासरमाबाई रानडेसमाज सुधारकसमाजसेविकासमाजसेविका रमाबाई रानडे जयंतीसेवा सदन पुणेस्त्री शिक्षण

समाजसेविका रमाबाई रानडे जयंती

समाजसेविका रमाबाई रानडे जयंती हा दिवस केवळ एका महान व्यक्तिमत्त्वाचा जन्मदिन नसून, तो भारतीय समाजसुधारणेच्या इतिहासातील एका उज्ज्वल आणि प्रेरणादायी अध्यायाचे स्मरण आहे. स्त्रियांच्या हक्कांसाठी आणि शिक्षणासाठी आपले जीवन समर्पित करणाऱ्या या थोर समाजसेविकेचा जन्म २५ जानेवारी १८६२ रोजी झाला. आधुनिक भारताच्या निर्मितीत त्यांचे योगदान अमूल्य आहे, विशेषतः महाराष्ट्रातील स्त्रियांच्या सामाजिक उन्नतीसाठी त्यांनी केलेले कार्य चिरस्मरणीय आहे.

रमाबाई रानडे
जन्म	२५ जानेवारी १८६२ (देवराष्ट्र, महाराष्ट्र)
मृत्यू	२५ जानेवारी १९२४ (पुणे)
जोडीदार	न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे
मुख्य कार्यक्षेत्र	स्त्री शिक्षण, समाज सुधारणा, आरोग्य सेवा
संस्थापक	सेवा सदन (पुणे), हिंदू लेडीज सोशल क्लब
स्मरणार्थ	महाराष्ट्र राज्य महिला आयोगाने त्यांना ‘महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेची जननी’ म्हणून गौरवलेले आहे.

प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षणाची भूक

रमाबाईंचा जन्म सांगली जिल्ह्यातील देवराष्ट्र येथे कुरुळे कुटुंबात झाला होता. त्यांचे मूळ नाव यमुना होते. त्या काळात मुलींना औपचारिक शिक्षण देणे समाजाला मान्य नव्हते, त्यामुळे त्यांचे बालपण पारंपरिक पद्धतीने गेले. वयाच्या अवघ्या ११ व्या वर्षी त्यांचा विवाह तत्कालीन सर्वश्रेष्ठ विचारवंत आणि सुधारणावादी नेते, न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांच्याशी झाला. रमाबाईंचा विवाह अशा व्यक्तीशी झाला, ज्यांनी केवळ न्यायव्यवस्थेतच नाही, तर समाजकारण आणि अर्थकारणातही मोठे योगदान दिले होते. न्यायमूर्ती रानडे यांच्या सामाजिक कार्याची माहिती या काळात खूप प्रेरणादायी ठरली.

न्यायमूर्ती रानडे यांचा शिक्षणावर प्रभाव

विवाहानंतर रमाबाईंच्या जीवनात मोठे परिवर्तन झाले. न्यायमूर्ती रानडे यांनी स्वतः पुढाकार घेऊन आपल्या अशिक्षित पत्नीला शिक्षण देण्यास सुरुवात केली. मराठी, इंग्रजी, गणित, इतिहास आणि भूगोल या विषयांचे त्यांनी कठोर परिश्रम घेऊन ज्ञानार्जन केले. न्यायमूर्ती रानडे हे त्यांच्यासाठी केवळ पती नव्हते, तर गुरु आणि मार्गदर्शकही होते. त्यांनी रमाबाईंना केवळ पुस्तकी ज्ञानच दिले नाही, तर सामाजिक जाणीव आणि सार्वजनिक जीवनात कसे वागावे याचेही धडे दिले. न्यायमूर्ती रानडे यांच्या पत्नी असूनही, रमाबाईंनी त्यांचे नाव कधीही स्वतःच्या कार्यासाठी वापरले नाही, तर स्वतःच्या कर्तृत्वाने त्यांनी समाजसेवेत स्थान मिळवले.

स्त्री सुधारणेतील अतुलनीय योगदान

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर रमाबाईंनी त्यांचे उर्वरित आयुष्य स्त्रियांच्या उन्नतीसाठी समर्पित केले. त्यांनी समाजातील रूढीवादी विचारधारेला आव्हान दिले आणि स्त्रियांना शिक्षणाचे आणि आत्मविश्वासाचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांचा असा विश्वास होता की, स्त्रिया शिक्षित झाल्याशिवाय समाजाचा विकास होऊ शकत नाही.

सेवा सदनची स्थापना (Seva Sadan, Pune)

रमाबाईंच्या कार्याचा सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९०९ मध्ये पुण्यात स्थापन झालेले ‘सेवा सदन’. सेवा सदन (Seva Sadan) या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी विधवा, परित्यक्ता आणि गरजू स्त्रियांसाठी शिक्षण, प्रशिक्षण आणि निवास व्यवस्था उपलब्ध केली. या संस्थेचा उद्देश केवळ साक्षरता वाढवणे नव्हता, तर स्त्रियांना स्वावलंबी बनवणे हा होता. आज हे ‘सेवा सदन’ भारतातील अग्रगण्य महिला कल्याण संस्थांपैकी एक म्हणून ओळखले जाते.

सामाजिक आणि आरोग्य सेवा कार्य

सेवा सदन व्यतिरिक्त रमाबाईंनी इतर अनेक सामाजिक उपक्रमांमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. मुंबईत त्यांनी ‘हिंदू लेडीज सोशल क्लब’ची स्थापना केली. प्लेगसारख्या साथीच्या रोगांदरम्यान त्यांनी रुग्णांची सेवा केली आणि स्त्रियांच्या आरोग्य समस्यांवर लक्ष केंद्रित केले. १९०४ मध्ये त्या ‘ऑल इंडिया सोशल कॉन्फरन्स’च्या अध्यक्षा बनल्या, जे त्यांच्या नेतृत्वाचे आणि समाजकारणातील महत्त्वाचे द्योतक होते. त्यांनी स्त्रियांच्या मताधिकार चळवळीतही सक्रिय सहभाग घेतला, ज्यायोगे स्त्रियांना राजकीय हक्क मिळण्यास मदत झाली. महाराष्ट्रातील या महान समाजसुधारिकेच्या कार्याची नोंद ब्रिटानिका विश्वकोशातही आढळते.

रमाबाईंचा वारसा आणि निष्कर्श

रमाबाई रानडे यांच्या निधनानंतरही त्यांचे कार्य सेवा सदनच्या माध्यमातून आजही सुरू आहे. त्यांचे जीवन हे त्या काळातील सामाजिक बंधने तोडून स्त्रियांसाठी एक नवे क्षितिज निर्माण करणाऱ्या लढ्याचे प्रतीक आहे. त्यांनी लिहिलेले ‘आमच्या आयुष्यातील काही आठवणी’ हे आत्मचरित्र त्यांच्या संघर्षाची आणि न्यायमूर्ती रानडे यांच्यासोबतच्या त्यांच्या आदर्श सहजीवनाची कहाणी सांगते. हा दिवस आपल्याला केवळ त्यांच्या कार्याचे स्मरण करून देत नाही, तर आजच्या समाजातही स्त्री-पुरुष समानतेसाठी काम करण्याची प्रेरणा देतो. आधुनिक भारताच्या समाजसुधारकांची यादी या महान नावाशिवाय अपूर्ण आहे. रमाबाई रानडे यांच्या जयंतीनिमित्त, आपण त्यांच्या महान कार्याला आणि त्यागाला विनम्र अभिवादन करूया आणि त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याचा संकल्प करूया.